ICONIC ARCHITECTURE: Transformatie van Vapor Cortès – Prodis 1923

Door HArquitectes. Van industrieel erfgoed naar sociale infrastructuur.

Dit project toont hoe architectuur kan bijdragen aan een duurzamere toekomst door bestaande gebouwen een nieuwe bestemming te geven. Met een sterke sociale meerwaarde creëert het een plek die de levenskwaliteit van de gebruikers en de bredere gemeenschap versterkt.

Rehabiliteren, hergebruiken en regenereren. Met de herbestemming van de voormalige Vapor Cortès in Terrassa (Barcelona) tot nieuwe voorzieningen voor de stichting Prodis toont HArquitectes hoe hedendaagse architectuur steeds vaker vertrekt vanuit het bestaande. Door bestaande structuren en materialen zorgvuldig te herwaarderen, stimuleert het project een zuinig gebruik van grondstoffen en creëert het ruimte voor toekomstige aanpassingen. Daarmee sluit het aan bij een bredere architecturale visie waarin duurzaamheid, circulariteit en adaptief hergebruik centraal staan.

Het project transformeert voormalige fabriekshallen uit de 19e en 20e eeuw en brengt daarbij zowel het culturele erfgoed als de sociale betekenis van de site opnieuw tot leven. Aan de basis ligt de ambitie van de stichting Prodis, een organisatie die volwassenen met een verstandelijke beperking, psychische aandoening of cerebrale parese ondersteunt, om opnieuw zichtbaar deel uit te maken van de samenleving en bestaande percepties te doorbreken.

Om deze doelstelling te realiseren, kiest HArquitectes voor een eerste belangrijke ingreep: het herstellen van de oorspronkelijke centrale straat tussen de twee industriële hallen. Deze ruimte was in de loop der jaren dichtgebouwd met allerlei toevoegingen en tijdelijke constructies. Door de straat opnieuw vrij te maken en haar een publiek karakter te geven, wordt de relatie tussen het gebouw en de stad versterkt. Vanuit deze centrale doorgang worden alle circulaties en activiteiten van het centrum georganiseerd.

Zoals de architecten zelf aangeven: “Het is een straat die ontstaat door de selectieve sloop van de overkappingen, maar die haar geschiedenis blijft uitdragen, zichtbaar in de muren en de dwarsbalken.” Hierdoor wordt het industriële verleden van de site niet uitgewist, maar juist geïntegreerd in haar nieuwe sociale functie.

Binnenin organiseert HArquitectes de grote, langgerekte ruimtes van de hallen door een zorgvuldige opdeling in zones, in combinatie met de noodzakelijke structurele versterkingen. De oorspronkelijke spanten, kenmerkend voor de bestaande industriële structuur, blijven behouden en worden verweven met nieuwe constructieve elementen. Dit leidt tot een gelaagd systeem waarin oud en nieuw in elkaar grijpen en subtiele, bijna zwevende ruimtelijke patronen ontstaan.

Vanuit deze ingreep wordt de ruimte verder geordend, met behoud van een doorlopende begane grond. De oorspronkelijke schaal en ruimtelijkheid van de hallen blijven zo intact en leesbaar. Meer gesloten functies worden ondergebracht in compacte kubusvormige volumes die functioneren als verdikte pijlers en tegelijk de lasten van de nieuwe liggers opnemen.

Grote centrale daklichten brengen overvloedig daglicht binnen en versterken de kwaliteit van de belangrijkste ruimtes, die worden omlijst door deze nieuwe hybride structuur. Zoals HArquitectes stelt: “Het licht en de structuur creëren een sterke band met de omgeving en helpen ons ons deel van de wereld te voelen. De kracht van de zwaartekracht ervaren of de veranderingen in natuurlijk licht brengen ons in een meer emotionele toestand. Wij zijn ervan overtuigd dat een instelling deze existentiële dimensie opnieuw moet ontdekken.”

Op energetisch vlak wordt het gebouw uitgerust volgens de huidige normen, met thermische dakisolatie, akoestische absorptie, natuurlijke ventilatie, Trombe-wanden en zonwering, die samen zorgen voor een performant passief klimaatconcept.

Aan één uiteinde van het gebouw overbrugt een tribune-trap het hoogteverschil tussen twee stadsniveaus en geeft toegang tot aanvullende functies op het lagere niveau. Deze is ontworpen als een tribune-agora en fungeert als een flexibele ruimte voor uiteenlopende evenementen, waardoor het project ook een duidelijke stedelijke en culturele betekenis krijgt.

Dit project kan zonder twijfel worden beschouwd als een exemplarisch voorbeeld van iconische architectuur in de 21e eeuw. Het icoon wordt hier niet langer begrepen als een visueel spektakel, zoals vaak het geval was in de 20e eeuw, maar als een symbool van maatschappelijke betrokkenheid en ecologisch respect.

Tijdens een bezoek aan El Vapor gaf het team van Prodis aan dat deze architecturale ingreep, op basis van hun observaties, een directe impact heeft gehad op het dagelijks leven van de gebruikers. Zo stellen zij dat het aantal crisismomenten met tot 30% is gedaald sinds de verhuis naar het nieuwe gebouw, wat heeft geleid tot een merkbare verbetering van het welzijn van de 150 betrokken personen.

Het project werd bovendien bekroond met verschillende onderscheidingen, waaronder de XVII BEAU (Spaanse Biënnale voor Architectuur en Stedenbouw), de FAD-prijs voor renovatie en de Casa de la Arquitectura-prijs in de categorie Cohesie. Daarnaast behoorde het tot de zeven finalisten van de Europese Mies van der Rohe Architectuurprijzen.

Alle afbeeldingen: © Adrià Goula