Gemeenschapsarchitectuur

Tot voor kort werd institutionele architectuur vooral beschouwd als infrastructuur die specifieke functies moest vervullen. Er ontstonden correcte ruimtes, maar zonder ambitie. Soms gebeurde het tegenovergestelde: gebouwen werden manifesten van hun tijd en van de ambities van de staat. In beide benaderingen werd echter het belangrijkste over het hoofd gezien: de dagelijkse ervaring van de gebruikers. Pas nu tekent zich duidelijker een derde perspectief af, waarin architectuur wordt gezien als een plek van ontmoeting die niet alleen functies organiseert, maar ook gemeenschapsvorming stimuleert.

De in Warschau gevestigde studio Projekt Praga toont al jaren aan dat studentenresidenties, universiteitsfaculteiten en andere publieke gebouwen meer kunnen zijn dan louter de structuur van een functioneel programma. In hun projecten staat de mens centraal: diens dagelijkse ervaring van de ruimte en de relaties die architectuur kan ondersteunen.

Een voorbeeld dat symbool staat voor deze verandering is Studentenresidentie nr. 7 van de Universiteit van Warschau, een gebouw dat snel uitgroeide tot een van de interessantste nieuwe studentenresidenties in Polen en talrijke architectuurprijzen en erkenning binnen de sector ontving. Een gelijkaardige aanpak pasten de architecten toe in hun tweede project voor de Universiteit van Warschau: het nieuwe gebouw van de Faculteit Psychologie op de campus van Ochota.

“Ik denk dat dit sterk veranderd is, maar het was een proces, een evolutie. Met elke nieuwe publieke investering groeit het bewustzijn bij instellingen. Of het nu om een school of een overheidsgebouw gaat: men observeert meer wat er rondom gebeurt, men wordt zich bewuster van de eigen noden en van het feit dat men verwachtingen mag hebben ten aanzien van de ruimte. Vroeger keek men vooral naar functie en optimalisatie. Er was een eenvoudig functioneel programma en een vast budget. Vandaag houdt de briefing van de opdrachtgever niet alleen rekening met de functie, maar ook met de behoeften van de gebruikers, ontwikkeld in dialoog met hen,” zegt Karolina Tunajek.

“Ook de manier waarop gebouwen en ruimtes worden gebruikt is veranderd. Er is meer aandacht voor het bieden van comfort en het bevorderen van welzijn,” voegt Marcin Garbacki toe.

Bij het ontwerpen van de nieuwe studentenresidentie voor de Universiteit van Warschau wilden de architecten afstand nemen van het schema van een anonieme slaapzaal met een gang en een reeks identieke deuren. In plaats daarvan ontwierpen ze een gebouw waarin gemeenschappelijke ruimtes een sleutelrol spelen: plekken voor ontmoeting, gesprek en het dagelijkse leven.

“Voor ons stond de gemeenschap centraal. Elk gebouw van dit type, of het nu een studentenresidentie of de Faculteit Psychologie is, vormt een soort gemeenschap met een eigen groepsidentiteit. Het creëren van een geschikte ruimte voor die gemeenschap bevordert de relaties die haar opbouwen,” zegt Marcin.

“Die gemeenschappelijke ruimtes nemen echt veel plaats in en hebben in deze gebouwen een vrij rijke typologie. Zo zijn er in het gebouw van de Faculteit Psychologie meer levendige en open ontmoetingsplekken waar grotere groepen samen kunnen komen, bijvoorbeeld in de inkomhal met zicht op het groen. Daarnaast zijn er open ontmoetingsruimtes én meer intieme plekken voor individueel werk. Die diversiteit speelt in op de behoeften van de gebruikers en ondersteunt hun dagelijkse functioneren,” verduidelijkt Karolina.

Dit idee van gemeenschap vloeit niet alleen voort uit het functionele programma van het gebouw, maar ook uit zeer bewuste ontwerpkeuzes. Eén daarvan is de aandacht voor de duurzaamheid en kwaliteit van de gebruikte materialen.

“De universiteit, die over een groot vastgoedpatrimonium beschikt, begrijpt heel goed wat de onderhoudskosten zijn. Daarom hebben we veel gesproken over hoe we een oplossing konden vinden die binnen het budget paste en tegelijk geen voortdurende herstellingen vereiste. Vandaar het veelvuldige gebruik van zichtbare materialen, zoals architectonisch beton, dat de uiteindelijke afwerking van de wanden vormt en bestand is tegen intensief gebruik,” legt Karolina uit.

De architecten kozen bewust voor duurzame, eenvoudige materialen die mooi verouderen. In de gemeenschappelijke ruimtes werden onder meer tegels gebruikt: economisch, maar toch kwalitatief en slijtvast. In de residentie was ook herhaling van elementen belangrijk om toekomstige herstellingen te vergemakkelijken. De ontwerpers benadrukken dat de kwaliteit van architectuur niet alleen afhangt van het materiaal, maar ook van de manier van ontwerpen en het denken vanuit de gebruiker. Het was essentieel om de gebouwen aan te passen aan verschillende behoeften, niet alleen formeel, maar ook via oplossingen die de oriëntatie vergemakkelijken, prikkels verminderen en het dagelijks gebruik comfortabeler maken.

“Zowel inclusiviteit als energie-efficiëntie waren opgenomen in de wedstrijdvoorwaarden, maar we hebben geprobeerd die creatief verder uit te werken en op meerdere niveaus in het project te integreren. Toegankelijkheid werd verder ontwikkeld dan de formele eisen, in samenwerking met het bureau voor personen met een handicap van de Universiteit van Warschau,” voegt Marcin toe.

Even belangrijk was de ruimtelijke structuur van het gebouw. Zowel in de Faculteit Psychologie als in de residentie weet de gebruiker intuïtief, bij het binnenkomen, waar hij zich bevindt en waar hij naartoe moet. Een duidelijke circulatie, een zichtbare receptie en panelen met plattegronden helpen desoriëntatie te voorkomen en maken de ruimte van meet af aan gastvrij.

“Ontwerpbeslissingen spelen in beide gebouwen een belangrijke rol: het kleurenpalet, het licht en de akoestiek. Waar concentratie nodig is, verschijnen rustigere kleuren en de mogelijkheid om ruimtes te verduisteren; op plekken gericht op ontmoeting worden levendigere accenten gebruikt. We hebben ook aandacht besteed aan details van het dagelijks gebruik. In beide gebouwen hebben we hoge krukken en verhoogde tafels vermeden, en in de keukens ontwierpen we delen van de werkbladen op lagere hoogte zodat ook rolstoelgebruikers ze kunnen gebruiken,” zegt Karolina.

Een belangrijk aspect van beide projecten was de relatie van de gebouwen met hun omgeving. De architecten benadrukken dat hedendaagse universiteitscampussen steeds minder functioneren als afgesloten, geïsoleerde enclaves. Ze worden steeds meer onderdeel van het stedelijke weefsel en dienen niet alleen studenten en universiteitsmedewerkers, maar ook buurtbewoners.

“De Universiteit van Warschau denkt zeer bewust na over haar aanwezigheid in de stad. Campussen mogen geen eilanden zijn die losstaan van hun omgeving, daarom proberen we gebouwen te ontwerpen die op een natuurlijke manier aansluiten op de publieke ruimte,” zegt Karolina Tunajek.

Dankzij dit soort oplossingen houdt universitaire architectuur op louter academische infrastructuur te zijn. Ze wordt onderdeel van het dagelijkse stadsleven: een ruimte voor relaties, ontmoetingen, werk en ontspanning, waar niet alleen studenten van profiteren.