A CONSCIOUS TOMORROW: Een tweede leven, architectuur die werkt met respect

Nog niet zo lang geleden was de historische villa aan de Wieniawskiego-straat 21/23 in Poznań, een stad aan de rivier de Warta in het westen van Polen, een stille getuige van hoe zaken in de vergetelheid kunnen raken. Het gebouw, dat dateert uit 1904 en een gevel vol stucwerk, glas-in-loodramen, decoratieve balustrades en historische trappen etaleert, was jarenlang een van de mooiste voorbeelden van stedelijke woonarchitectuur.

Nadat de vorige bewoners waren vertrokken, stond de villa lange tijd leeg. Het gebouw was verlaten, onaangepast en steeds meer afgesneden van het ritme van de stad, waardoor dit juweeltje langzaam het uiterlijk van een ruïne kreeg. Het keerpunt kwam bijna tien jaar geleden, toen het Instituut voor Bio-organische Chemie van de Poolse Academie van Wetenschappen het herenhuis van de stad Poznań kocht en besloot het aan te passen aan zijn eigen behoeften. Na een grondige renovatie is het nu de zetel van het moderne Centrum voor Innovatie en Sociale Educatie van het Instituut voor Bio-organische Chemie van de Poolse Academie van Wetenschappen. Voortaan is dit een ruimte waar ultramoderne laboratoria samenkomen met meer dan een eeuw architectuurgeschiedenis. Maar dit is niet alleen het verhaal van één gebouw. Het is vooral een voorbeeld van een paradigmaverschuiving in het ontwerp.

In een tijd waarin een cultuur van sloop en heropbouw de overhand had, durfden maar weinig architecten tegen de stroom in te gaan. De reden hiervoor is dat het moeilijkste pad om te volgen datgene is waarmee je werkt met wat er al bestaat. Het is een keuze die niet alleen technische kennis en esthetische gevoeligheid vereist, maar ook ervaring, geduld en het vermogen om samen te werken met conservatoren, investeerders en aannemers. Het is een beslissing om het landschap en de materialen geen geweld aan te doen, maar om hun potentieel te herontdekken.

Slechts enkele bedrijven in Polen hebben hun hele bedrijfsvoering op deze filosofie gebaseerd. Een daarvan is Demiurg in Poznań, een team dat zich al meer dan tien jaar specialiseert in revitaliseringsprojecten en aanpassingen van moeilijke gebouwen. Hun projecten, zoals de reconstructie van de Arsenał Gallery en de revitalisering van Dzieciniec pod Słońcem in Poznań, laten zien dat het niet alleen mogelijk is om een bouwwerk herop te trekken, maar ook om de betekenis en waarde van een plek in het weefsel van een stad te behouden. De PAN Villa in Poznań is een van de recentste voorbeelden van deze aanpak. Het is het bewijs dat de architectonisch meest waardevolle ruimtes niet ontstaan wanneer we slopen, maar wanneer we luisteren naar wat er al is.

Niet vanaf nul, maar vanuit iets nieuws

Bij het begin werd een project beloofd dat anders zou zijn dan alle andere. Toen het Instituut voor Bio-organische Chemie van de Poolse Academie van Wetenschappen de villa aan de Wieniawskiego-straat van de stad overnam, wist het dat dit geen klassieke renovatie zou worden.

“Het was een investering in historisch materiaal en vereiste uitzonderlijke aandacht”, herinnert Bartosz Kaczmarek van de studio Demiurg zich. “We moesten laboratoria, een educatief centrum en een bedrijfsincubator in deze historische ruimte inpassen. Er was geen ruimte voor fouten.”

Het team van architecten gebruikte een ‘ontwerp en bouw’-formule. De voorliggende documentatie was weliswaar formeel geldig, maar sloot niet aan bij het nieuwe functionele programma of de realiteit na de pandemie. De behoeften veranderden dynamisch en de druk op zowel de tijd als kwaliteit nam met elke week toe.

"We waren ons ervan bewust dat alles wat we ontwierpen aan de hoogste technische normen moest voldoen. Tegelijkertijd konden we niet vernietigen wat er al meer dan een eeuw stond“, voegt Piotr Mańko, directeur van het ontwerpbureau, toe. Hij geeft aan dat de grootste uitdaging eruit bestond om de typische investeringslogica om te draaien. Het was niet de architectuur die de voorwaarden voor de laboratoria dicteerde, het ging net andersom.

”Dit was het tegenovergestelde van wat er gewoonlijk gebeurt: technologie kwam op de eerste plaats. We moesten de hele kelder en het grootste deel van de verdiepingen hieraan aanpassen. Dan hebben we het hier over apparatuur ter waarde van meer dan 100 miljoen Poolse złoty (red.: 23 tot 24 miljoen euro), die al was medegefinancierd en geselecteerd door het instituut. Er was geen ruimte voor fouten", legt Bartosz Kaczmarek, procuratiehouder bij Demiurg, uit.

De kelders, die meestal gemarginaliseerd worden, werden het verrassende hart van het project en speelden een sleutelrol. Hier waren de belangrijkste laboratoria gevestigd, die speciale technische omstandigheden en bescherming vereisten. Om ze aan te passen, moest de fundering worden versterkt, en dat onder zeer moeilijke wateromstandigheden. Het ging niet alleen om technologie, maar tegelijkertijd ook om een spel van waarheidsgetrouwe, beproefde precisie en een diep ethische benadering van het gebouw.

"Er werd ons een gebouw met een ziel aangeboden. We konden niet zomaar weghalen wat in de weg stond en iets nieuws plaatsen. Elke ontwerpbeslissing moest bewust en omkeerbaar zijn. Het was architectuur die zowel de geschiedenis als de toekomst respecteerde", aldus Piotr Mańko, directeur van het ontwerpbureau.

Een structuur die nederigheid bijbrengt

De lijst met technische uitdagingen zou als hoofdstuk in een leerboek over bouwtechniek kunnen dienen: alle vloerbekleding moest worden vervangen, er was een verhoging van de fundering in omstandigheden met een hoog grondwaterpeil vereist en een nieuwe dakconstructie van gelamineerd hout, ontworpen met de grootste precisie, was noodzakelijk.

“We konden het ons niet veroorloven om alle vloeren in één keer te slopen. We werkten in een dambordpatroon, kamer voor kamer, om de stabiliteit van het gebouw te behouden”, legt Emil Schreyner, bouwplaatsmanager van het Demiurg-team, uit.

Een soortgelijke aanpak werd gevolgd voor het dak. De mansardconstructie, afgewerkt met hoogwaardig gelamineerd hout, was gebaseerd op een driedimensionaal inventarisatiemodel. Hoewel dit nieuw was, verwijst het tevens naar het origineel, net als het stucwerk, de balustrades, het gebrandschilderde glas en de gevelversieringen. Wat behouden kon blijven, werd zorgvuldig gerestaureerd. De beschadigingen werden nieuw hersteld op basis van archiefontwerpen en documentatie. Wat dit project evenwel echt onderscheidt, is de vooruitstrevende benadering van de toekomst van het gebouw.

“Alle installaties, waarmee ik ventilatie, airconditioning, energiesystemen en verwarming bedoel, zijn zo ontworpen dat ze kunnen worden ontmanteld zonder de historische substantie te verstoren in geval van een functiewijziging”, zegt Bartosz Kaczmarek.

Er werd afgezien van verlaagde plafonds. De installaties werden bewust zichtbaar gelaten, maar deze zijn wel esthetisch aantrekkelijk en stemmen overeen met de principes van technische blootstelling. Deze aanpak wordt ‘capsulearchitectuur’ genoemd en maakt het mogelijk de functie te veranderen zonder het kader waarin deze functioneert te verstoren. Hierdoor behoudt het gebouw zijn flexibiliteit en kan het in de toekomst een heel ander doel dienen, zonder dat er verder in de structuur hoeft te worden ingegrepen.

Het ontwerp is ook doordacht in termen van toegankelijkheid. Het gebouw werd aangepast aan de behoeften van mensen met een handicap, zo is er de toevoeging van een externe glazen lift die toegang biedt tot alle verdiepingen. De omliggende ruimte werd met evenveel zorg ontworpen. Er zijn onder meer discrete ondergrondse recyclingbakken, die de esthetiek van de historische omgeving niet verstoren.

Wanneer iedereen naar hetzelfde doel toewerkt

Bij architecturale projecten, vooral bij historische gebouwen, is samenwerking tussen alle partijen cruciaal, maar is deze zelden voorbeeldig. De villa aan de Wieniawskiego-straat vormt hierop een uitzondering. De investeerder, ontwerpers, aannemer en gemeentelijk monumentenzorger werkten in volledige harmonie en wederzijds vertrouwen samen. Door een gedeelde verantwoordelijkheid voor het erfgoed konden niet alleen de meest waardevolle elementen van het gebouw worden behouden, maar ook herontdekt. De originele trappen en polychrome decoraties – veelkleurige decoratieve schilderingen uit de tijd dat de villa werd gebouwd – werden gerestaureerd. De decoratieve vloerbekleding in de gangen, de koperen deurklinken, de buitendeuren en sommige binnendeuren werden allemaal gerenoveerd of nieuw gemaakt om bij de originelen te passen. Zelfs verschillende originele radiatoren behielden hun plaats na een zorgvuldige restauratie. Deze aanpak herstelt niet alleen de authenticiteit, maar maakt het ook mogelijk om een nieuwe kwaliteit te creëren zonder dat je de identiteit van de plek verliest.

"Dit is geen project dat enkel vandaag wil behagen, het is integendeel bedoeld om lang mee te gaan. Architectuur moet niet modieus, maar tijdloos zijn", benadrukt Bartosz van het Demiurg-team.

Zelfs de badkamers, hoewel deze ontworpen werden met het oog op hedendaagse normen en functionaliteit, zijn bewust op een onopvallende manier gestileerd, met een esthetische maar neutrale achtergrond voor de historische ruimte. Dit is een van die projecten waarbij beslissingen niet worden genomen op basis van onmiddellijke behoeften, maar in een geest van verantwoordelijkheid op lange termijn. Het resultaat is een plek die niet alleen voldoet aan de eisen van vandaag, maar die ook over tien jaar nog relevant zal zijn... en voor de volgende generatie.

Bestaande architectuur die blijft

Geen indrukwekkende gevels, geen prestigieuze locaties, geen prijzen, maar wel waarden die blijven. Dat is al jaren de aanpak van de in Poznań gevestigde studio Demiurg. Demiurg is een van de weinige studio's in Polen die zich sinds hun oprichting hebben gespecialiseerd in het werken met historische stedelijke structuren. In een tijd waarin de meeste bureaus kozen voor nieuwe investeringen, zochten zij uitdagingen waar anderen alleen risico’s zagen. Demiurg doet dit in oude huurkazernes, verlaten fabrieken en verwaarloosde ruimtes die niet alleen kennis, maar ook moed vereisten.

“We zijn begonnen met projecten die niemand wilde. Voor ons was het een kans. Want revitalisering is niet alleen een techniek, het is het vermogen om naar een plek te luisteren. Het is geduld, vertrouwen en respect”, benadrukken de architecten.

Vandaag de dag omvat hun portfolio projecten zoals de reconstructie van de Arsenał City Gallery, de modernisering van de Universiteit voor Kunsten, de revitalisering van een historische papierfabriek die is omgebouwd tot een educatieve ruimte en de reconstructie van Concordia Design in Wrocław, een universiteitsstad in het zuidwesten van Polen, die de prijs voor Gebouw van het Jaar 2021 van Archdaily heeft gewonnen.

Er staat nog een ander ambitieus project op stapel: een depot in Jeżyce, een wijk van Poznań. Dit zal worden uitgevoerd ongeacht de schaal, stijl of functie, maar het doel blijft hetzelfde: architectuur creëren die zin heeft, met respect werkt en zich presenteert als blijvend. Vandaag de dag is de villa aan de Wieniawskiego-straat 21/23 meer dan alleen een gebouw. Het is een symbool van een verandering in het denken over architectuur. Niet als esthetiek of technologie, maar als verantwoordelijkheid. Het Centrum voor Innovatie en Sociaal Onderwijs van het Instituut voor Bio-organische Chemie van de Poolse Academie van Wetenschappen is een ruimte waar het verleden en de toekomst elkaar ontmoeten. Waar onderzoek, onderwijs en ondernemerschap een gemeenschappelijk adres hebben. En waar elk detail – van decoratieve deurklinken tot noodstroomsystemen – aangeeft dat er een andere manier van werken bestaat. Het gebouw kan met respect worden behandeld, en dat voor de komende jaren.